МУРТАЗИН ЕРМЕК ЖАМШИТҰЛЫ

Директордың ғылым жөніндегі орынбасары геология -минералогия ғылымдарының кандидаты

Жобаның  мақсаты:

Қазақстанда литий саласын дамыту үшін Шу-Сарысу ойпатының литийлі тұзды ерітінділерінің минералды-шикізат әлеуетін игеру перспективаларын ғылыми негіздеу.

Жобаның міндеттері:

1. Шу-Сарысу ойпаты аумағындағы табиғи литийлі тұзды ерітінділердің көріністері туралы нақты деректерді, қор және талдамалық материалдарды жинау, қорыту және талдау.

2. Шу-Сарысу ойпаты аумағындағы әртүрлі типтегі және генезистегі табиғи литийлі тұзды ерітінділердің гидрогеохимиялық көрсеткіштерін анықтау және бағалау үшін аймақтық гидрогеохимиялық зерттеулер.

3. Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділер көріністерінің геоақпараттық дерекқорын қалыптастыру.

4. Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділердің таралуының тақырыптық карталары мен картографиялық модельдерін әзірлеу және жасау.

5. Болжамды ресурстарды талдау және бағалау және Шу-Сарысу ойпаты аумағындағы табиғи литийлі тұзды ерітінділердің перспективалық көріністерін игеруді геологиялық-экономикалық бағалау.

6. Шу-Сарысу ойпатының табиғи тұзды ерітінділерінен литий, басқа да сирек сілтілі металдар мен галогендік элементтерді алу технологиялары бойынша, сондай-ақ пайдаланылған тұзды ерітінділерді кәдеге жарату бойынша ұсынымдар әзірлеу.

Гранттық жобаның ғылыми жаңалығы Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділер көріністерінің геоақпараттық дерекқорын қалыптастыру және олардың таралуының тақырыптық карталары мен картографиялық үлгілерін жасау болып табылады.
Зерттеу нәтижелері табиғи тұзды ерітінділердің перспективалық көріністерінің болжамды ресурстарын бағалауға және олардың дамуын геологиялық-экономикалық бағалауға, литий, басқа сирек сілтілі металдар мен галогендік элементтерді алу технологиялары бойынша, сондай-ақ пайдаланылған тұзды ерітінділерді кәдеге жарату бойынша ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді.
Оңтүстік Қазақстан аумағындағы табиғи тұзды ерітінділердің минералдық-шикізаттық әлеуетін ғылыми негізделген бағалау республикадағы литий саласының даму перспективаларын бағалауға мүмкіндік береді.

КҮТІЛЕТІН ЖӘНЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗІЛГЕН НӘТИЖЕЛЕР - 2024ж.

Шу-Сарысу ойпаты аумағындағы табиғи литийлі тұзды ерітінділердің көріністері туралы нақты деректер, қор және талдау материалдары жиналады, жинақталады және талданады.
Шу-Сарысу ойпаты аумағында әртүрлі типтегі және генезистегі табиғи литийлі тұзды ерітінділердің гидрохимиялық көрсеткіштерін анықтау және бағалау үшін өңірлік гидрогеохимиялық зерттеулер жүргізілетін болады.
Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділер көріністерінің геоақпараттық дерекқоры қалыптастырылатын болады.
Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділердің таралуының тақырыптық карталары мен картографиялық модельдері әзірленіп, жасалады.
Болжамды ресурстар талданады және бағаланады және Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литийлі тұзды ерітінділердің перспективалық көріністерін игеруге геологиялық-экономикалық баға беріледі.
Шу-Сарысу ойпатының табиғи тұзды ерітінділерінен литий, басқа да сирек сілтілі металдар мен галогендік элементтерді алу, сондай-ақ пайдаланылған тұзды ерітінділерді кәдеге жарату технологиялары бойынша ұсыныстар әзірленетін болады.
2024 жылы Шу-Сарысу ойпатындағы табиғи литийлі тұзды ерітінділердің көріністері бойынша әлемдік және отандық тәжірибе негізінде нақты деректерге, қор және аналитикалық материалдарға талдау жүргізілді; Шу-Сарысу ойпатындағы (Мойынқұм құрылымы) әртүрлі типтегі және генезді табиғи құрамында литий болатын тұзды сулардың гидрогеохимиялық көрсеткіштерін анықтау және бағалау бойынша аймақтық далалық гидрогеохимиялық зерттеулер жүргізілді; Шу-Сарысу ойпаты аумағында табиғи литий болатын тұзды ерітінділердің пайда болуының геоақпараттық базасы әзірленді және құрылды; Шу-Сарысу ойпаты (Мойынқұм құрылымы) аумағында табиғи литийлі тұзды сулардың таралуының

Ауданының шолу картасы

Зерттеу аймағының шолу картасы

Аумақтың геологиялық картасы

Шу-Сарысу ойпаты аумағының гидрогеологиялық картасы
Газ кәсіпшіліктері мен гидрогеологиялық ұңғымалар зерттелді және сыналды(№№ 105, 102, 110, 120), Жамбыл облысының Айрақты және Амангелді газ кен орындарына жатады.

Амангелді газ кен орны

Айрақты газ кен орны

Шу-Сарысу бассейнінің негізгі құрылымдық бірліктерінің сызбасы

КҮТІЛЕТІН ЖӘНЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗІЛГЕН НӘТИЖЕЛЕР - 2025ж.

1. Шу-Сарысу ойпатындағы (Көкпансор құрылымы) табиғи литийлі тұзды сулардың пайда болуының геоақпараттық дерекқоры кеңейтілді, бұл аймақтың минералды-ресурстық әлеуеті туралы білімді жүйелеу мен тереңдетудегі маңызды қадам болып табылады. Бұл жаңарту литийлі тұзды сулардың геологиялық құрылымына, гидрогеохимиялық сипаттамаларына және кеңістіктік таралуына қатысты әртүрлі деректерді кешенді сақтауды, өңдеуді, визуализациялауды және талдауды қамтамасыз ететін қолданыстағы геоақпараттық жүйені жетілдіруге бағытталған.
2. Әртүрлі типтегі және шығу тегі бар табиғи литийлі тұзды сулардың көріністерін анықтау және гидрогеохимиялық сипаттамаларын бағалау үшін аймақтық гидрогеохимиялық зерттеу жүргізілді. Қысқартылған химиялық талдау және сирек кездесетін жер элементтерінің құрамын анықтау үшін су үлгілері жиналды. Далалық зерттеулер барысында үш гидрогеологиялық ұңғымадан, бір бұлақтан және Жуантөбе ауылының маңындағы Шу өзенінен (Түркістан облысы, Созақ ауданы) су үлгілері алынды. Үлгілердегі литий мөлшері 0,075-тен 8,51 мг/дм³-ге дейін, стронций 1,409-дан 14,33 мг/дм³-ге дейін, рубидий 0,0035-тен 0,0139 мг/дм³-ге дейін және цезий 0,0001-ден 0,0002 мг/дм³-ге дейін өзгерді, өнеркәсіптік концентрациялар анықталмады. Судың минералдануы 549-6295 мг/дм³ болды. Құдық суы негізінен мал суару үшін пайдаланылады.
3. Шу-Сарысу ойпатындағы (Көкпансор құрылымы) табиғи литий құрамдас тұзды сулардың таралуының тақырыптық карталары мен картографиялық модельдері әзірленіп, жасалды. Тақырыптық карталардың бұл кешенін әзірлеу гидрогеология, геохимия салаларындағы қолданбалы және ғылыми мәселелерді шешу және аймақтың минералды-ресурстық әлеуетін бағалау үшін қажетті жүйеленген кеңістіктік ақпарат беруді мақсат етеді.
4. Болжамды ресурстар талданып, бағаланды, сондай-ақ Шу-Сарысу ойпатындағы (Мойынқұм және Көкпансор құрылымдары) табиғи литийлі тұзды сулардың перспективалы көріністерінің дамуына геологиялық және экономикалық бағалау жүргізілді.
5. Шу-Сарысу ойпатындағы табиғи тұзды сулардан литий, басқа да сирек кездесетін сілтілік металдар және галоген элементтерін алу технологиялары, сондай-ақ пайдаланылған тұзды суларды (Мойынқұм және Көкпансор құрылымдары) жою бойынша ұсыныстар әзірленді.

1. Malis Absametov, Daniyar Chensizbayev, Nurbol Itemen, Ermek Murtazin, Vladimir Mirlas, Michael Zilberbrand, Yaakov Anker, (2025). Origin of lithium- rich deep formation waters in Upper Devonian - Lower Carboniferous sediments of Shu-Sarysu gas fields, Kazakhstan, studied by hydro-chemical modeling. Groundwater for Sustainable Development 30 (2025) 101500, https://doi.org/10.1016/i.gsd .2025.101500, QI, процентиль - 94.
2. Е.Ж. Муртазин, Д.К. Аденова, С. Тажиев, (2025). ШУ-САРЫСУ ОЙПАТЫНЫҢ ҚҰРАМЫНДАҒЫ ЛИТИЙЛІ ТҰЗДЫҚТАРЫНЫҢ ТҮЗУІНІҢ ГИДРОГЕОХИМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Ізденістер, нәтижелер, №3 (107) 2025, ISSN 2304-3334, https://iournal.kaznaru.edu.kz/index.php/re search/issue/view/31 /3-107-2025

Перечень ТРУ по ИРН