МУХАМЕДЖАНОВ МУРАТ АБИКЕНОВИЧ

ҚР ҰҒА академигі, геология-минералогия ғылымдарының докторы

Жобаның мақсаты:

Орталық Қазақстанның су тапшылығы шағын шоқылы аудандарындағы елді мекендерді, өнеркәсіптік кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру мақсатында жер асты суларының қорларын жасанды түрде толықтыру (ЖСҚЖТТ) үшін перспективалы алаңдарды ғылыми негіздеу және анықтау, өңірдің әртүрлі физика-географиялық, геологиялық-геоморфологиялық және гидрогеологиялық жағдайларына қатысты ЖСҚЖТТ дың үлгілік технологиялық схемаларын әзірлеу, аумақты жер асты сулары қорлар толықтыру шарттары бойынша аудандастыру.

Жобаның міндеттері:

1) өңірдегі жер асты суларының қорларын жасанды толықтыру проблемасын зерделеуді, жер асты суларының қалыптасу заңдылықтарын белгілеуді және өңірдің гидрогеологиялық құрылымдары мен сулы горизонттарындағы ЖСҚЖТ (жерасты суларының қорларын жасанды толықтыру) мүмкіндігі, толықтыру үшін судың болуын, елді мекендер мен өнеркәсіптік кәсіпорындардың ауыз сумен қамтамасыз етілу жай-күйін бағалау үшін қордағы геологиялық және гидрогеологиялық материалдарды жинау, қорыту және талдау;
2) ЖСҚЖТ үлгілік технологиялық схемаларын жасау және жер асты суларының таралуы мен қалыптасуының заңдылықтарын белгілеу үшін перспективалы учаскелерді анықтауда аэро-ғарыштық суреттер мен ЖҚЗ нәтижелерін дешифрлеу;
3)  Орталық Қазақстанның ұсақ шоқылы аудандарын ЖСҚЖТ бойынша су жинау және суландыру құрылыстарын салу мүмкіндігі тұрғысынан зерттеу;
4) гидрогеологиялық және геоэкологиялық жағдайды зерделеу, ЖСҚЖТ үшін учаскені таңдау; ЖҚЗ және ғарыштық суреттердің нәтижелерін дешифрлеу кезінде анықталған неғұрлым перспективалы алаңдарды зерттеу мақсатында далалық зерттеулер кешенін (барлау маршруттары, су пункттерін тексеру, су сынамаларын алу және т. б.) жүргізу;
5) дала жұмыстарының нәтижелері бойынша концепциялар әзірленіп, Орталық Қазақстанның шағын шоқты аудандарының ЖСҚЖТ шарттары бойынша өңір аумағын аудандастыра отырып ауқымды 1:1 000 000 – 1:500 000 масштабтағы мамандандырылған гидрогеологиялық және перспективалы алаңдардың гидрогеологиялық карталары жасалатын болады, бұл ЖСҚЖТ үшін нақты учаскелерді белгілеуге мүмкіндік береді;
6) өңірдің әртүрлі физика-географиялық, геологиялық-геоморфологиялық және гидрогеологиялық жағдайларына қатысты елді мекендер мен өнеркәсіптік кәсіпорындарды сумен жабдықтау үшін ЖСҚЖТ үлгілік технологиялық схемаларын жасау бойынша практикалық ұсынымдар әзірлеу;
7)  жерасты су қоймаларын салу есебінен жерасты суларын кезең-кезеңімен игеру үшін ұсыныстар әзірлеу;
8)  мүмкін болатын техникалық шешімдерді әзірлеу.

КҮТІЛЕТІН ЖӘНЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗІЛГЕН НӘТИЖЕЛЕРІ: -2024ж.

Қарағанды облысының Осакаров, Бұқар Жырау, Абай, Қарқаралы, Ақтоғай аудандарының аумағындағы 30 учаскеге далалық барлау жұмыстары жүргізілді, ЖСҚЖТТ үшін перспективалы учаскелер анықталды.

Зерттелген аумақты сараланған бағалау негізінде ЖСҚЖТТ шарттары бойынша аудандастыру, бұл ЖСҚЖТТ әдістерін қолдану перспективасының ғылыми негіздемесі болып табылады.

ЖСҚЖТТ үлгілік технологиялық схемалары әзірленді, оларды Қарағанды облысының Осакаров, Бұқар Жырау, Абай, Қарқаралы, Ақтоғай аудандарының аумағында ауылдық елді мекендерді сумен жабдықтау және жайылымдарды суландыру үшін пайдалану әлеуеті алдын ала бағаланды.

КҮТІЛЕТІН ЖӘНЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗІЛГЕН НӘТИЖЕЛЕРІ: -2025ж.

1. Ғарыштық суреттерді дешифрлеу нәтижелері бойынша сызықтардың ең үлкен тығыздығының түйіндері су өткізгіш жыныстардың тектоникалық бөлшектену аймақтарына сәйкес келетіндігі анықталды. Бұл жер асты ағынының бағыттарын анықтауға және сулы қабаттарды зерттеу үшін перспективалы учаскелерді бөлуге мүмкіндік берді. ЖҚЗ деректерін кешенді гидрогеологиялық және сызықтық-геодинамикалық талдау жарықшақты ескере отырып, негізгі гидрогеологиялық параметрлер бойынша топтастырылған жаңа перспективалы аймақтарды болжауға мүмкіндік берді. Негізгі перспективалы учаскелер Нұра, Атасу, Сарысу, Жаманқон, Жақсыкон, Тереңбұтақ өзендерінің аллювиалды аңғарларымен және олардың салаларымен, сондай-ақ девон-карбон карбонатты құрылымдарымен, палеозой шөгінділерімен және интрузивті массивтермен шектеседі.
2. Ұлытау облысының Жаңаарқа, Шет аудандарының және Ақмола облысының жекелеген аудандарының аумағында далалық барлау жұмыстары жүргізілді. Маршруттардың жалпы қашықтығы 5000 км құрады. Жер асты суларын жасанды толтыруға арналған 12 перспективалы учаске анықталды. Жүргізілген далалық және камералдық жұмыстар учаскелердің әрқайсысы бойынша мынадай талдамалық көрсеткіштерді алуға мүмкіндік берді:
- ұңғымаларды бұрғылау нәтижелері бойынша аэрация аймағының сулы шөгінділерінің құрамы, жер асты суларының пайда болу деңгейі анықталды;
- зертханалық жағдайда учаскелерде іріктелген жер асты суларының химиялық құрамы анықталды;
- ұңғымаларға суқұю нәтижелері бойынша сулы шөгінділердің сүзу коэффициенті анықталды;
- алынған топырақты зертханалық талдау олардың тұз құрамын анықтауға мүмкіндік берді;
- жер бедерін түсіру барысында бөгеттер құрылысының перспективалы учаскелері контурланып, аңғарлар мен жайылмалардың ауқымды түсірілімі орындалды, бұл су басу алаңы мен ұсталатын судың көлемін дәл анықтауға мүмкіндік берді. Топографиялық нүктелер жұмыс орнына байланысты Pulkovo 1942 zone 13N және Pulkovo 1942 zone 12N тікбұрышты координаттарында түсірілген.
Рельефті түсіру барысында су ұстайтын құрылысты (бөгетті) салудың 12 перспективалы учаскесі бөлінді, сондай-ақ олардың ішкі топологиясын егжей-тегжейлі түсіру орындалды.

3. Жер асты суларын жасанды толтырудың үлгілік технологиялық схемалары әзірленді, оларды Жаңаарқа, Ұлытау облысының Шет аудандары мен Ақмола облысының жекелеген аудандарының аумағында ауылдық елді мекендерді сумен жабдықтау және жайылымдарды суландыру үшін пайдалану әлеуеті алдын ала бағаланды.
Схемалау геологиялық шөгінділердің коллекторлық қасиеттеріне және жер үсті суларын сақтау әдістеріне негізделген: ашық және жабық түрлері. Ашық типте толықтыру Нұра, Атасу, Сарысу, Жаманқон, Жақсыкон, Тереңбұтақ өзендерінің жер үсті суларын және олардың бассейндегі салаларын жер асты суларының көкжиегіне еркін сүзу есебінен жүргізіледі, жабық типте (девон-карбонның карбонатты құрылымдары және зерттелетін аумақтың палеозойының интрузивті түзілімдері) су қысым көкжиегіне мәжбүрлеп айдалады.
4. Жиналған картографиялық, мәтіндік және кестелік материалдарды зерделеу негізінде камералдық жұмыстар жүргізіліп, мамандандырылған карталар жасалды:
1. 1:500 000 масштабтағы Ұлытау облысының Жаңаарқа және Шет аудандарының, сондай-ақ Ақмола облысының жекелеген аудандарының шолу картасы жасалды.
2. Жекелеген перспективалы учаскелердің он екі ауқымды картасы әзірленді. Карталарда негізгі элементтер ретінде перспективалы сулы горизонттар көрсетілген, олар едәуір аудандарда сулы қабаттардың салыстырмалы түрде тұрақты қалыңдығымен, тау жыныстарының жоғары су көптігімен және жер асты суларының жақсы сапасымен ерекшеленеді. Оларға өзен аңғарларының аллювиалды шөгінділерінің даму аймақтары және карбонатты массивтердің жарылған жыныстары жатады.
Ең толық ақпарат жер бетіне жақын біріншісі сулы горизонт туралы берілген.

Перечень ТРУ по ИРН